Upadek Rzeczypospolitej

 1. Pojęcia:

• Uniwersał Połaniecki
• insurekcja
• kosynierzy
• rzeź Pragi

2. Przebieg insurekcji kościuszkowskiej 1794

• bunt generała Madalińskiego w Ostrołęce
• zaprzysiężenie Tadeusza Kościuszki jako naczelnika powstania 24 III 1794 w Krakowie
• zwycięska bitwa pod Racławicami 4 IV 1794
• powstania w Warszawie (Jan Kiliński) i w Wilnie (Jakub Jasiński), oba udane
• zamieszki w Warszawie, wieszanie ludzi powiązanych z Targowicą (lub ich portretów, gdy udało się im uciec)
• ogłoszenie Uniwersału Połanieckiego 7 V 1794
• klęska w bitwie pod Szczekocinami 6 VI 1794
• porażka Prus przy próbie oblężenia Warszawy (musieli się spod niej wycofać po wybuchu powstania w Wielkopolsce, na czele którego stał Jan Henryk Dąbrowski)
• klęska z Rosjanami w bitwie pod Maciejowicami 10 X 1794, Kościuszko dostaje się do niewoli
• siły rosyjskie pod dowództwem Aleksandra Suworowa zdobywają wschodniobrzeżną Warszawę (Pragę) i dokonują tam masakry; po tym wydarzeniu reszta stolicy kapituluje
• ostatni naczelnik powstania Tomasz Wawrzecki kapituluje kilkanaście dni później

3. III rozbiór Polski 1795 (macie znać uczestników i ziemie, które nam zabrali).

Konstytucja 3 V

1. Pojęcia:

• Straż Praw
• konfederacja targowicka

2. Konstytucja 3 V: jej postanowienia znajdziecie na str.284.

3. Konfederacja targowicka i wojna w obronie konstytucji (1792):

• ucieczka do Petersburga przywódców stronnictwa hetmańskiego
• ugoda Rosji z Prusami
• uchwalenie konfederacji targowickiej (prośby do Rosji o interwencję zbrojną przeciw konstytucji 3 maja, która łamała złotą wolność szlachecką)
• drobne polskie sukcesy w wojnie (bitwa pod Zieleńcami 1792, okazja do utworzenia orderu Virtuti Militari) nie mogły przynieść nam ostatecznego zwycięstwa, szczególnie po zdradzie wojsk litewskich
• wojna skończyła się po przystąpieniu króla do konfederacji targowickiej

4. II rozbiór Rzeczypospolitej (uczestnicy: Rosja, Prusy):

Sejm Wielki

 1. Pojęcia:

• monarchia konstytucyjna
• Sejm Wielki (Sejm Czteroletni)
• czarna procesja
• stronnictwo patriotyczne
• stronnictwo dworskie (królewskie)
• stronnictwo hetmańskie
• ofiara wieczysta

2. Najważniejsze postacie okresu: Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj, Szczęsny Potocki, Stanisław Małachowski, Franciszek Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski, Katarzyna II, Józef Poniatowski, Jan Dekert, Stanisław Staszic, Kazimierz Nestor Sapieha.

3. Najważniejsze wydarzenia Sejmu Wielkiego (1788 - 1792):

• powstanie sojuszu stronnictw dworskiego i patriotycznego
• zawarcie sojuszu z Prusami (Prusy grały w podwójną grę, chcąc wymusić na Rosji nowy rozbiór Polski)
• ustawa o miastach (macie znać postanowienia)
• "ofiara 10 grosza", nowe podatki dochodowe (10% dla szlachty, 20% dla duchowieństwa)
• utworzenie 100000 armii (ostatecznie zmobilizowano około 65000)
• likwidacja Rady Nieustającej
• zakaz uczestniczenia gołoty w sejmikach (ustawa o sejmikach)
• konstytucja 3 maja 1791

Stanisław Małachowski

Oświecenie w Rzeczypospolitej

 1. Pojęcia:

• Collegium Nobilium
• Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych
• sentymentalizm
• panegiryk
• obiady czwartkowe
• Łazienki Królewskie

Początki panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego

 1. Pojęcia:

• Familia
• Szkoła Rycerska
• dysydenci
• konfederacja barska
• Komisja Edukacji Narodowej
• Rada Nieustająca
• sejm repninowski
• konfederacja radomska
• konfederacja słucka
• prawa kardynalne
• konfederacja toruńska

2. Daty:

• 1764 - elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego
• 1768 - uchwalenie praw kardynalnych
• 1768 - początek konfederacji barskiej
• 1772 - koniec konfederacji barskiej
• 1772 - I rozbiór Rzeczypospolitej
• 1767 - konfederacje w Słucku, Toruniu i Radomiu

3. Reformy sejmu konwokacyjnego oraz późniejsze reformy króla Stanisława Augusta:

• utworzenie mennicy państwowej
• ograniczenie stosowania liberum veto w sprawach podatkowych
• opodatkowanie dóbr miejskich szlachty
• stworzenie komisji dobrego porządku mającej rozwijać Warszawę
• stworzenie Szkoły Rycerskiej mającej edukować oficerów dla polskiej armii
• tworzenie manufaktur

4. Rosyjska interwencja i odrzucenie reform:

• Rosja postanowiła zastopować reformy aktywizując polskich innowierców (protestantów i prawosławnych, zwanych w Rzeczpospolitej dysydentami), wykorzystując ich rozgoryczenie wzrastającą w Polsce nietolerancją
• do Rzeczpospolitej wkroczyły oddziały rosyjskie, pod ich osłoną dysydenci zawiązali konfederacje w Słucku i Toruniu
• w odpowiedzi konserwatywni katolicy zawiązali konfederację radomską, protestując zarówno przeciw rosyjskiej interwencji, jak i reformom królewskim
• rosyjski ambasador Mikołaj Repnin spacyfikował katolicką opozycję przez aresztowanie ich przywódców i wywiezienie ich do Rosji
• sterroryzowany sejm (zwany repninowskim) uchwalił zrównanie praw dysydentów oraz prawa kardynalne, które miały być niezmienialne w Rzeczypospolitej (liberum veto, wolna elekcja, nietykalność osobista szlachty, równość szlachecka itp), gwarantem ich przestrzegania mianowano Katarzynę II; odwołano też dotychczasowe reformy

5. Konfederacja barska:

• wybuchła jako protest przeciw sejmowi repninowskiemu i interwencji rosyjskiej
• przewaga wojsk rosyjskich i królewskich sprawiła, że konfederacji zazwyczaj walczyli partyzancko
• udało im się opanować kilka ważnych punktów (Jasna Góra, Kraków)
• w jej trakcie wybuchło krwawe powstanie ukraińskich chłopów (koliszczyzna)
• nieznacznej pomocy konfederatom udzieliła Francja i Turcja
• konfederacja zakończyła się klęską i I rozbiorem

6. I rozbiór Rzeczypospolitej:

7. Reformy sejmu rozbiorowego:

• utworzenie Komisji Edukacji Narodowej
• utworzenie Rady Nieustającej

Kazimierz Pułaski

Stanisław August Poniatowski

Mikołaj Repnin

Czasy saskie

 1. Pojęcia:

• wielka wojna północna
• Sejm Niemy
• konfederacja tarnogrodzka
• konfederacja warszawska
• konfederacja sandomierska
• traktat Loewenwolda (traktat trzech czarnych orłów)
• Familia
• Collegium Nobilium

2. Daty: 

• 1697 - wstąpienie na tron Augusta II Mocnego
• 1700 - początek wielkiej wojny północnej (III wojny północnej)
• 1704 - pierwsza elekcja Stanisława Leszczyńskiego
• 1709 - bitwa pod Połtawą
• 1717 - Sejm Niemy
• 1721 - pokój w Nystad (koniec wielkiej wojny północnej)
• 1732 - traktat Loewenwolda
• 1733 - elekcja Augusta III

3. Najważniejsze elementy panowania Augusta II:

• unia personalna z Saksonią
• zakończenie wojny z Turcją (pokój w Karłowicach, odzyskanie Podola)
• wplątanie Rzeczpospolitej w wielką wojnę północną
• klęska sił saskich w Inflantach, pościg Szwedów Karola XII
• wkroczenie sił szwedzkich do Rzeczypospolitej
• opanowanie dużych terenów Polski i Litwy przez Szwedów, pokonanie polskich sił pod Kliszowem
• August II ucieka jeszcze dalej, do Saksonii
• część polskiej szlachty jest nim rozczarowana, na konfederacji warszawskiej detronizuje go i (przy asyście Szwedów) na króla wybiera Stanisława Leszczyńskiego
• rozpoczęło to w Polsce wojnę domową, bowiem duża część szlachty pozostała wierna Augustowi II (konfederacja sandomierska)
• początkowo przewagę dzięki pomocy Szwedów osiąga Leszczyński; w międzyczasie dopadnięty w Saksonii przez Karola XII August II poddaje się i zrzeka się polskiej korony
• szwedzka armia rusza wtedy na Rosję, ostatniego aktywnego jeszcze ich przeciwnika
• Szwedzi doznają tam klęski pod Połtawą i zaczyna się ich odwrót
• klęska Szwedów grzebie szanse Leszczyńskiego, który ucieka z Polski; królem Rzeczypospolitej staje się ponownie August II
• wojna północna skończyła się w 1721 klęską Szwecji, Polska nie zyskała jednak nic
• Sejm Niemy
• próbujący wzmocnić swoją władzę w Rzeczypospolitej król wprowadził do Polski 26000 żołnierzy saskich, co wywołało oburzenie szlachty
• szlachta zawiązuje wrogą królowi konfederację tarnogrodzką, krajowi grozi nowa wojna domowa
• Rosji zależało na porządku w Polsce (formalnie jej sojusznik w wojnie północnej), jej oddziały wkraczają do Rzeczypospolitej i zmuszają obie strony do kompromisu na Sejmie Niemym
• liczebność polskiej armii ustalona została tam na 18000 żołnierzy polskich i 6000 litewskich
• żołnierze sascy musieli opuścić Rzeczpospolitą (z wyjątkiem gwardii królewskiej)
• zakazano tworzenia konfederacji
• zmniejszenie władzy hetmanów

4. Wojna o sukcesję polską:

• pod koniec życia Augusta II Austria, Prusy i Rosja postanowiły, że wpłyną na wybór jego następcy (traktat Loewenwolda)
• niespodziewanie dla naszych sąsiadów szlachta na elekcji wybrała na króla Stanisława Leszczyńskiego (przy pomocy Francji)
• wybuchła wojna, Austria i Rosja wsparły alternatywną kandydaturę Augusta III (syna Augusta II)
• wojna zakończyła się zwycięstwem kandydata saskiego; Leszczyński został księciem Lotaryngii

5. Panowanie Augusta III:

• wzrost potęgi stronnictw magnackich
• paraliż sejmu (nagminne używanie liberum veto)
• powstawanie projektów reformatorskich
• odbudowa gospodarki kraju

Republika francuska

 1. Pojęcia:

• Wielki terror
• Konwent narodowy
• Marsylianka
• rojaliści
• żyrondyści
• jakobini
• przewrót termidoriański
• gilotyna
• Komitet Ocalenia Publicznego
• Trybunały Rewolucyjne

2. Rządy żyrondystów:

• wywołanie wojny z Prusami i Austrią (by rozprzestrzeniać rewolucję)
• porażki na froncie wywołują zamieszki w Paryżu inspirowane przez jakobinów i kordelierów (sierpień 1792) i przejęcie przez nich władzy, aresztowanie króla z rodziną

3. Wielki terror (rządy jakobinów):

• detronizacja króla i ogłoszenie Francji republiką 22 IX 1792
• pokonanie sił pruskich w bitwie pod Valmy 1792, wypchnięcie koalicji poza granice Francji (walki przeniosły się do Niderlandów, Niemiec i Włoch)
• egzekucja Ludwika XVI w 1793 wywołała oburzenie w Europie (wiele nowych państw wypowiada wojnę Francji) i w kraju, wybuch wielu buntów rojalistów i żyrondystów, największe z nich to powstanie chłopskie w Wandei stłumione w niebywale krwawej pacyfikacji (być może ponad 100000 zabitych)
• by utrzymać władzę, sprzymierzeni kordelierzy i jakobini zaczynają wielki terror, trybunały rewolucyjne wysyłają na gilotynę tysiące ludzi, ginie między innymi przywódca Żyrondy Jacques Brissot, po śmierci Marata represje jeszcze się wzmagają
• jakobini Robespierra starają się całkowicie zmienić Francję: wprowadzają ceny maksymalne na żywność, walczą z Kościołem, zmieniają kalendarz, podział administracyjny (pojawiają się departamenty) i w końcu konstytucję (w 1793, wprowadzała ona ordynację wyborczą bez cenzusu wyborczego dla wszystkich mężczyzn powyżej 21 roku życia)
• ofiarą jakobinów padają w końcu nawet kordelierzy, ich przywódca Danton ginie na gilotynie
• jakobini zostali ostatecznie obaleni przez zdesperowane resztki żyrondystów, kordelierów i niepokornych jakobinów w przewrocie termidoriańskim 27 lipca 1794, dzień później Robespierre i jego ludzie zostali zgilotynowani
• władzę we Francji ponownie przejmuje burżuazja, która przywraca w wyborach cenzus majątkowy

Robespierre gilotynuje Francję

Egzekucja Robespierra i innych przywódców Komitetu Ocalenia Publicznego

"Brzytwa rewolucji" przy pracy

Angielska karykatura "Zenit francuskiej chwały - szczyt wolności"

Danton

Śmierć Marata

Rewolucja francuska

 1. Pojęcia

• Deklaracja praw człowieka i obywatela
• monarchia konstytucyjna
• stan trzeci
• Stany Generalne
• Zgromadzenie Narodowe
• Zgromadzenie Konstytucyjne (Konstytuanta)
• Bastylia
• Gwardia Narodowa
• burżuazja
• Wielka trwoga
• cenzus majątkowy
• sankiuloci - radykalni rewolucjoniści wywodzący się z ubogich warstw Paryża

2. Przyczyny rewolucji:

• wzrastający sprzeciw stanu trzeciego wobec przywilejów szlachty i duchowieństwa
• wrogość burżuazji wobec monarchii absolutnej
• wrogość chłopów wobec obciążeń feudalnych
• nieurodzaj i klęska głodu w 1788
• ogromne zadłużenie skarbu królewskiego
• oburzenie wywoływane wydatkami królewskiego dworu (szczególnie małżonki króla Ludwika XVI, Marii Antoniny)

3. Początek rewolucji:

• zwołanie przez króla Stanów Generalnych (w celach podatkowych)
• bunt posłów stanu trzeciego (takich jak Emmanuela Sieyesa), którzy wyłamali się ze Stanów Generalnych i utworzyli Zgromadzenie Narodowe
• zagrożenie ze strony wojsk królewskich wywołało bunt paryżan i szturm na Bastylię 14 VII 1789, był to początek rewolucji, utworzona została Gwardia Narodowa dowodzona przez markiza La Fayette`a
• Ludwik XVI ustępuje i pozwala działać Zgromadzeniu, które w sierpniu 1789 roku uchwala Deklarację Praw Człowieka i Obywatela (macie znać jej podstawowe postanowienia) i likwiduje przywileje stanowe
• w międzyczasie Wielka Trwoga na francuskiej wsi niszczy chłopskie zobowiązania feudalne

4. Francja monarchią konstytucyjną:

• we Francji tworzą się stronnictwa polityczne (rojaliści, żyrondyści, jakobini, kordelierzy), początkowo władzę przejmują burżuazyjni żyrondyści, w opozycji do nich pozostają szczególnie jakobini (Maksymilian Robespierre) i kordelierzy (Jean Paul Marat, Georges Danton)
• nowe władze wykonują działania antykościelne (zmuszając księży do uznania nowej konstytucji kleru i więżąc nieposłusznych)
• upowszechniają się nowe symbole rewolucji: czapka frygijska i trójkolorowa kokarda
• Ludwik XVI próbuje uciec z Francji, zostaje jednak rozpoznany i pod strażą odstawiony do Paryża
• 3 IX 1791 roku uchwalono pierwszą konstytucję Francji (macie znać jej główne założenia)

Ludwik XVI 

Marsz kobiet na Wersal, X 1789

Maria Antonina, małżonka Ludwika XVI (niebieską szarfę nosi jedyny syn, Ludwik)

Emmanuel Sieyes

Szturm Bastylii, początek rewolucji

Czapka frygijska i kokarda w komplecie

Sankiuloci

Powstanie Stanów Zjednoczonych

 1. Pojęcia:

• Deklaracja niepodległości
• bostońskie picie herbaty
• Kongres
• Izba Reprezentantów
• Senat
• ustawa stemplowa
• I Kongres Kontynentalny
• II Kongres Kontynentalny
• Armia Kontynentalna

2. Przybycie pierwszych Anglików do Ameryki: koloniści z Jamestown i Plymouth, pielgrzymi religijni uciekający przed prześladowaniami w metropolii (kolonia w Plymouth założona została przez ważny dla amerykańskiej historii statek "Mayflower").

3. Macie znać umiejscowienie kolonii brytyjskich i francuskich w Ameryce Północnej przed rewolucją (na mapie) oraz wiedzieć, jakie tereny stracili Francuzi po wojnie siedmioletniej (Quebec w dzisiejszej Kanadzie).

Zieloną linią zaznaczono tu posiadłości francuskie, różnymi odcieniami czerwieni angielskie

4. Przyczyny wybuchu rewolucji amerykańskiej:

• wyzysk ekonomiczny (np. ustawy stemplowe)
• tworzenie się ruchu oporu przeciw tym ustawom (Synowie Wolności)
• krwawe zamieszki w Bostonie (masakra bostońska)
• bostońskie picie herbaty
• pierwsze starcia zbrojne (Bunker Hill, Lexington 1775)
• zwołanie Kongresu Kontynentalnego i ogłoszenie Deklaracji Niepodległości 4 VII 1776 roku w Filadelfii (główni autorzy to tak zwani Ojcowie Założyciele, np Waszyngton, Jefferson i Franklin), był to akt buntu wobec władzy króla Jerzego III i ogłoszenie utworzenia USA

5. Wojna o niepodległość USA (1776 - 1783):

• utworzenie przez Jerzego Waszyngtona Armii Kontynentalnej
• wsparcie zbrojne rebeliantów przez Francję i Hiszpanię (Francuzi dowodzeni byli przez markiza La Fayette`a)
• wsparcie wielu emigrantów z Europy, w tym z Polski (Pułaski, Kościuszko)
• klęski angielskie w bitwie pod Saratogą 1777 i bitwie pod Yorktown 1781
• wojnę kończy pokój paryski

6. Konstytucja USA 1787 - macie znać podstawowe jej postanowienia.

Bitwa pod Bunker Hill, na pierwszym planie Anglicy w charakterystycznych czerwonych mundurach

Żołnierze Armii Kontynentalnej

Absolutyzm oświecony w XVIII wieku

  1. Pojęcia:

• absolutyzm oświecony
• wielka wojna północna
• sankcja pragmatyczna
• józefinizm

2. Daty: 

• 1701 - Prusy królestwem (koronacja Fryderyka I)
• 1709 - bitwa pod Połtawą
• 1756 - początek wojny siedmioletniej
• 1763 - koniec wojny siedmioletniej

3. Prusy:

• dynastia panująca: Hohenzollernowie
• Fryderyk I:
• koronacja królewska
• zerwanie z zależnością od Polski
• Fryderyk Wilhelm I (król-sierżant):
• rozbudowa administracji państwowej (szczególnie podatkowej)
• rozbudowa armii (do 40000 żołnierzy)
• najważniejszy reformator: król Fryderyk II:
• powiększenie kraju o:
• Śląsk (dzięki zwycięskim wojnom śląskim)
• ziemie odebrane Polsce w I rozbiorze
• powiększenie armii do 200000 żołnierzy
• wprowadzenie tolerancji religijnej
• wprowadzenie powszechnego obowiązku szkolnego
• zwycięstwa wojenne:
• dwie wojny śląskie
• wojna siedmioletnia
• wojna o sukcesję bawarską
• za panowania następcy Fryderyka II (Fryderyka Wilhelma II) Prusy powiększyły się jeszcze o ziemie II i III rozbioru Polski

4. Austria:

• dynastia panująca: Habsburgowie
• Karol VI:
• przyłączenie do Austrii części Niderlandów (katolickich), Mediolanu, Sardynii i Neapolu
• sankcja pragmatyczna (zapewnienie córce dziedziczenia tronu)
• Maria Teresa:
• reformy podatkowe
• przyłączenie do Austrii ziem I rozbioru Polski
• utrata Śląska (na rzecz Prus)
• najważniejszy reformator: cesarz Józef II:
• zlikwidowanie poddaństwa chłopów
• zmniejszanie zakresu pańszczyzny
• podporządkowanie Kościoła państwu
• likwidacja ok. 700 klasztorów
• rozbudowa szkół podstawowych w wioskach i małych miastach
• reforma prawa
• powiększenie armii
• wprowadzenie tolerancji religijnej
• zlikwidowanie ponad 700 klasztorów

5. Rosja:

• dynastia panująca: Romanowowie
• najważniejszy reformator: car Piotr I Wielki 
• powiększenie kraju o Inflanty (po wielkiej wojnie północnej)
• przeniesienie stolicy z Moskwy do Petersburga
• zmuszenie rosyjskiej szlachty (bojarów) do przyjęcia zachodnich obyczajów (stroje, brak bród itp)
• wprowadzenie ceł na towary sprowadzane z zagranicy
• rozbudowa rosyjskich manufaktur
• powiększenie armii rosyjskiej, utworzenie rosyjskiej floty wojennej
• zastąpienie Dumy Senatem Rządzącym
• reforma administracji państwowej
• podporządkowanie państwu Cerkwi Prawosławnej
• Katarzyna II:
• powiększenie Rosji o:
• ziemie I, II i III rozbioru Rzeczpospolitej
• ziemie Chanatu Krymskiego
• stłumienie chłopskiego powstania Pugaczowa
• stworzenie sieci darmowych szkół podstawowych

Józef II, cesarz rzymski, władca Austrii

Piotr I Wielki, car Rosji

Armia pruska nacierająca pod Leuthen (wojna siedmioletnia)

Fryderyk Wilhelm I, król Prus

Katarzyna II, caryca Rosji

Fryderyk II, król Prus

Oświecenie

 1. Pojęcia:

• oświecenie
• racjonalizm
• empiryzm
• deizm
• ateizm
• masoneria
• trójpodział władzy
• klasycyzm
• rokoko

Przemiany gospodarcze i społeczne w XVIII wieku

 1. Pojęcia:

• eksplozja demograficzna
• rewolucja agrarna
• rewolucja przemysłowa
• fabryka
• urbanizacja
• leseferyzm
• fizjokratyzm
• liberalizm gospodarczy

2. Data:

• 1769 - opatentowanie maszyny parowej Jamesa Watta

3. Przyczyny rewolucji przemysłowej:

• eksplozja demograficzna (rozwój miast, zwiększanie się siły roboczej)
• wynalazki (maszyna parowa, "latające czółenko", mechaniczna przędzarka)
• rewolucja agrarna (zwiększenie się produkcji rolnej, dzięki czemu mogły rosnąć miasta oraz migracja ludzi ze wsi do miast, co też dynamizowało ich rozwój)

4. Na czym polegała rewolucja agrarna?

• płodozmian
• nowe narzędzia (np pług holenderski)
• ogradzanie
• melioracja, rekultywacja
• selektywna hodowla zwierząt

Maszyna parowa Watta

Barok i sarmatyzm w Rzeczypospolitej

 1. Pojęcia:

• makaronizm
• przedmurze chrześcijaństwa
• sarmatyzm
• orientalizacja

2. Prócz zabytków wymienionych w podręczniku, chciałbym byście znali Farę w Poznaniu (poniższe zdjęcia).

Panowanie Jana III Sobieskiego

 1. Pojęcia:

• Liga Święta
• malkontenci

2. Daty:

• 1672 - traktat w Buczaczu
• 1673 - bitwa pod Chocimiem
• 1673 - wstąpienie na tron Jana Sobieskiego
• 1676 - traktat w Żurawnie
• 1683 - bitwa pod Wiedniem
• 1699 - pokój w Karłowicach

3. Panowanie Michała Korybuta Wiśniowieckiego:

• ciągły konflikt z grupą profrancuskich magnatów zwaną malkontentami
• groźba wojny domowej
• odnowienie się konfliktu z Kozakami
• inwazja Turcji, upadek Kamieńca Podolskiego i hańbiący traktat buczacki (haracz i utrata Podola z Bracławszczyzną)

4. Początek panowania Sobieskiego:

• odrzucenie traktatu buczackiego
• pokonanie Turcji pod Chocimiem
• rozejm w Żurawnie
• rozbicie Turków pod Wiedniem i Parkanami, przyłączenie się Polski do Ligi Świętej

5. Kryzys pod koniec panowania Sobieskiego:

• nieudany projekt podporządkowania Polsce Prus Książęcych
• nieudana próba wykreowania najstarszego syna, Jakuba, na następcę Jana III
• wojna domowa na Litwie między fakcjami magnackimi
• nieudane walki przeciw Turcji w Mołdawii

6. Odzyskanie Podola po śmierci Sobieskiego (1699).

Potop szwedzki i kryzys Rzeczypospolitej

1. Pojęcia:

• potop szwedzki
• wojna podjazdowa
• rokosz Lubomirskiego

2. Daty:

• 1655 - początek potopu
• 1657 - traktaty welawsko-bydgoskie
• 1658 - wygnanie arian z Polski
• 1660 - pokój w Oliwie, koniec potopu
• 1665 - początek rokoszu Lubomirskiego
• 1666 - koniec rokoszu Lubomirskiego

3. Przyczyny potopu: ładnie wypunktowuje je podręcznik na str. 185.

4. Przebieg potopu:

• atak Szwedów z dwóch stron
• na Litwę z Inflant; hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł od razu skapitulował, uznając króla Szwecji Karola X Gustawa za swojego władcę
• na Wielkopolskę ze Szczecina, siły polskie skoncentrowane pod Ujściem skapitulowały bez walki
• zajęcie ogromnej części Rzeczpospolitej przez Szwedów, poza ich zasięgiem pozostał wschód oraz pojedyncze ośrodki oporu (najsławniejsze to Gdańsk i klasztor Jasna Góra
• załamany tym król Jan Kazimierz uciekł z Polski i zaczął rozważać abdykację
• pod koniec 1655 roku narastać zaczął polski i litewski opór związany z rabunkowym charakterem szwedzkiej okupacji, dowództwo nad siłami Rzeczpospolitej objął Stefan Czarniecki
• układ z Radnot (1656) - Szwedzi dogadali się z Siedmiogrodem, Radziwiłłami, Prusami i Kozakami by podzielić Rzeczpospolitą, to był projekt rozbiorowy 
• by mu zapobiec, król Jan Kazimierz dogadał się z Prusami, rezygnując z polskiej zwierzchności lennej nad tym krajem (traktaty welawsko-bydgoskie)
• po kolejnych porażkach, Szwecja wycofała się z Polski i zawarła pokój w Oliwie (brak zmian granicznych, Polska zrzekła się praw do Inflant, Jan Kazimierz zrzekł się swych praw do korony Szwecji)

5. Kryzys Rzeczpospolitej:

• zniszczenia wojenne doprowadziły do zubożenia dużej części szlachty, przetrwali to głównie magnaci, którzy teraz uzależnili od siebie ekonomicznie uboższych szlachciców (klientelizm)
• wzrosła ksenofobia, zmalała tolerancja religijna (wygnanie arian)
• próby wzmocnienia władzy królewskiej (na przykład wprowadzenia zasady elekcji vivente rege, czyli obioru następcy króla jeszcze za życia poprzednika) wywołały krwawy szlachecki bunt (rokosz Lubomirskiego)
• siły królewskie zostały zmasakrowane w bitwie pod Mątwami, skala rzezi sprawiła jednak, że wstrząśnięty Lubomirski ukorzył się przed królem i wyemigrował, upokorzony król abdykował dwa lata później

Stefan Czarniecki

Powstanie kozackie

 1. Pojęcia:

• rejestr kozacki

2. Daty:

• 1648 - wybuch powstania Chmielnickiego (kozackiego)
• 1648 - bitwa nad Żółtymi Wodami
• 1648 - bitwa pod Korsuniem
• 1648 - bitwa pod Piławcami
• 1649 - oblężenie Zbaraża
• 1651 - bitwa pod Beresteczkiem
• 1652 - bitwa pod Batohem
• 1654 - ugoda w Perejesławiu
• 1658 - unia w Hadziaczu
• 1660 - bitwa pod Połonką
• 1660 - bitwa pod Cudnowem
• 1667 - rozejm w Andruszowie

3. Przyczyny powstania:

• konflikt religijny: Kozacy uważali, że wspierany przez króla Kościół katolicki prześladuje Cerkiew prawosławną (sami byli tego wyznania)
• tworzenie latyfundiów przez polskich i litewskich magnatów w okolicach Zaporoża: próbowano zmusić ludność kozacką do pracy na tych majątkach
• zmniejszenie rejestru kozackiego
• odrzucenie przez sejm planu powołania do rejestru 40000 Kozaków (gdyż sejm odrzucił królewski projekt wojny z Turcją)
• osobisty spór Bohdana Chmielnickiego z polskim starostą Czechrynia Danielem Czaplińskim (o majątek i kobietę)

4. Przebieg powstania:

• wybuch
• zawiązanie się sojuszu Kozaków z Tatarami Tuhaj-beja
• seria klęsk Rzeczypospolitej (Korsuń, Żółte Wody, Piławce)
• powstrzymanie inwazji kozackiej pod Zbarażem w 1649 (Polakami dowodził tam Jeremi Wiśniowiecki), ugoda zbaraska przerwała walki, Chmielnicki uzyskał autonomię jako hetman wojska zaporoskiego
• najcięższe walki, osiąganie przewagi przez Rzeczpospolitą
• klęska Chmielnickiego pod Beresteczkiem i Białą Cerkwią
• krwawa klęska Polski pod Batohem
• przeobrażenie się powstania w wojnę polsko-rosyjską
• ugoda w Perejesławiu - Kozacy mający coraz mniejsze szanse na ostateczne zwycięstwo nad Rzeczpospolitą oddali się pod opiekę rosyjskiego cara
• klęski sił Rzeczypospolitej, utrata Smoleńska
• próba kompromisu z Kozakami: ugoda w Hadziaczu (ze strony kozackiej podpisał ją Iwan Wychowski), przekształcenie Rzeczpospolitej Obojga Narodów (Polska - Litwa) w Rzeczpospolitą Trojga Narodów (Polska - Litwa - Ruś (Kozacy)); projekt szybko upadł
• polskie sukcesy w bitwach pod Połonką, Basią i Cudnowem nie przyniosły ostatecznego triumfu
• rozejm w Andruszowie zakończył wojnę, Rzeczpospolita straciła ziemię smoleńską, siewierską, Czernichowską, Zaporoże, Ukrainę na wschód od Dniepru i Kijów.

Wojny z Turcją w pierwszej połowie XVII wieku

 1. Pojęcia:

• Dzikie Pola
• ataman
• jasyr
• przedmurze chrześcijaństwa
• Zaporoże
• Sicz

2. Przyczyny wojny: podręcznik, str. 177

3. Kozacy:

• ten powstający z wolna naród mieszkający na Zaporożu powstał z wymieszania się:
• lokalnych myśliwych i chłopów
• chłopów zbiegłych z folwarków w Polsce i na Litwie
• banitów
• utrzymywali się z myślistwa, rolnictwa i wypraw łupieskich na ziemie tureckie
• byli znakomitymi wojownikami, potrafili błyskawicznie przemieszczać się na swoich łodziach - czajkach
• mieli szczątkowe władze: wybieralnego wodza zwanego atamanem, ośrodkiem jego władzy była ufortyfikowana osada na wyspie na rzece Dniepr - Sicz

Piechota kozacka

4. Wojna:

• Polska dokonała inwazji na uzależnioną od Turcji Mołdawię
• siły polskie dowodzone przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego poniosły klęskę w bitwie pod Cecorą, sam Żółkiewski zginął (1620)
• w odwecie rok później armia turecka najechała Polskę, została jednak powstrzymana w bitwie pod Chocimiem (1621), siłami Rzeczypospolitej dowodził tam hetman Jan Karol Chodkiewicz (zmarł podczas oblężenia twierdzy)
• zawarty w tym samym roku w Chocimiu pokój hetmański potwierdzał status quo ante bellum (czyli nie doszło do żadnych zmian granicznych itp.)

Wojny z Moskwą w pierwszej połowie XVII wieku

 1. Pojęcia:

• Wielka Smuta
• dymitriady
• patriarchat

2. Praprzyczyna wojen: Wielka Smuta:

• jak do niej doszło?
• wynikła z wymarcia dynastii Rurykowiczów w Rosji:
• car Iwan Groźny zabił przypadkowo najstarszego syna (Iwana)
• jego młodszy syn Fiodor objął władzę, ale z uwagi na chorobę umysłową nie doczekał się potomstwa, nie panował długo
• ostatni Rurykowicz (i ostatni syn Iwana Groźnego), Dymitr, zginął w tragicznym wypadku (albo w zamachu, jak wierzyło wielu)
• wymarcie Rurykowiczów sprawiło, że po śmierci cara Fiodora I na tronie moskiewskim znalazł się potężny bojar (szlachcic) Borys Godunow (powszechnie oskarżany o zabójstwo Dymitra, syna Iwana Groźnego)
• niepopularność cara Borysa wywodziła się też z klęski głodu, która nawiedziła Rosję po słabych zbiorach
• kryzys w Rosji rozkręcił się w momencie rozpoczęcia pierwszej dymitriady (1604)
• na czym polegała?
• doszło w Rosji do serii wojen domowych:
• dwie dymitriady
• bunty chłopskie
• interwencje obcych państw (Polski i Szwecji)

3. Dymitriady:

• pierwsza dymitriada rozpoczęła się po tym, gdy w granicach Rzeczpospolitej pojawił się człowiek podający się za zmarłego kilka lat wcześniej Dymitra, syna Iwana Groźnego (Dymitr Samozwaniec)
• wsparło go wielu polskich magnatów (jeden z nich, Jerzy Mniszech, wydał nawet za niego swoją córkę)
• doszło do interwencji wojskowej, Dymitr na czele polskich oddziałów zaatakował siły cara Borysa Godunowa
• po ciężkich walkach Samozwaniec zdobył Moskwę i ogłosił się nowym carem
• rok później kolejny bunt obalił go, Dymitr zginął, nowym carem stał się bojar Wasyl Szujski
• po śmierci Samozwańca pojawiło się kilku kolejnych (nowi fałszywi Dymitrowie, szczególnie silnego nazywa się Dymitrem II), co wywołało w Rosji ogromny chaos

4. Wojny polsko-rosyjskie:

• przyczyny:
• Rzeczpospolita pragnęła wykorzystać rosyjską słabość
• konflikt o ziemię smoleńską
• początek: 1609 rok
• bitwa pod Kłuszynem (1610), całkowite zwycięstwo polsko-litewskie, siłami Rzeczpospolitej dowodził tam hetman Stanisław Żółkiewski, car Wasyl dostał się do niewoli
• siły Rzeczypospolitej zdobyły Moskwę (1610)
• nowym carem Rosji stać się miał syn Zygmunta III, królewicz Władysław (przyszły król Władysław IV)
• po dwóch latach (1612) doszło jednak do buntu Rosjan i Polacy zostali wyparci z Moskwy
• w 1619 roku zawarto rozejm w Dywilinie
• Rzeczpospolita powiększyła się o:
• ziemię smoleńską
• ziemię czernichowską
• ziemię siewierską
• w 1632 roku Rosja zerwała rozejm i zaatakowała Smoleńsk, została jednak pobita i zawarła pokój w Polanowie, który praktycznie nie zmienił granic (1634)

Car Iwan Groźny po zabiciu własnego syna (Iwana)

Kapitulacja polskiej załogi Kremla

Hołd cara Wasyla IV Szujskiego przed królem Zygmuntem III

Hetman Stanisław Żółkiewski, triumfator spod Kłuszyna

Początek rządów Wazów w Rzeczypospolitej

  1. Pojęcia:

• husaria
• regaliści
• popularyści

2. Daty:

• 1605 - bitwa pod Kircholmem
• 1587 - elekcja Zygmunta III
• 1606 - początek rokoszu Zebrzydowskiego
• 1627 - bitwa pod Oliwą
• 1629 - rozejm w Starym Targu
• 1635 - rozejm w Sztumskiej Wsi
• 1607 - bitwa pod Guzowem
• 1629 - bitwa pod Trzcianą

3. Unia personalna ze Szwecją:

• pod koniec XVI wieku szlachta wybrała na króla Rzeczypospolitej królewicza szwedzkiego Zygmunta z rodu Wazów
• kilka lat później, po śmierci swego ojca, Zygmunt III stał się również królem Szwecji
• Polska i Szwecja znalazły się wtedy w unii personalnej
• po kilku latach Szwedzi zbuntowali się przeciw jego władzy (ze względu na jego katolickie wyznanie) i unia personalna się skończyła, w Szwecji do władzy doszedł Karol IX Sudermański

4. Wojny ze Szwecją:

• walki o Inflanty:
• I etap
• wojna rozpoczęła się od sporu o Estonię, zajętą przez Szwecję
• wojska szwedzkie próbowały zająć też resztę Inflant z Rygą
• powstrzymane zostały po bitwie pod Kircholmem
• II etap
• korzystając z zaangażowania Rzeczpospolitej w wojnę z Turcją Szwedzi dokonali inwazji na Inflanty
• walki zakończył rozejm w Mitawie, Rzeczpospolita oddała Szwecji zdecydowaną większość Inflant
• walki o Pomorze Gdańskie
• król Gustaw Adolf dokonał inwazji w 1626 roku, niemal całe Pomorze Gdańskie zostało zajęte przez Szwedów (poza samym Gdańskiem)
• pomimo polskich sukcesów (bitwy pod Oliwą i Trzcianą), nie udało się Szwedów wypchnąć z Pomorza
• w 1635 roku ze względu na swoje zaangażowanie w wojnę trzydziestoletnią, Szwedzi wycofali się z Pomorza (rozejm w Sztumskiej Wsi)

5. Rokosz Zebrzydowskiego:

• przyczyny: spór między królem i jego stronnictwem regalistów (dążących do wzmocnienia władzy królewskiej) a stronnictwem popularystów (przywódcy początkowo Jan Zamoyski, potem Mikołaj Zebrzydowski), które broniło złotej wolności szlacheckiej
• przebieg: bunt zmienił się w wojnę domową, która skończyła się sukcesem króla (bitwa pod Guzowem)
• skutki: król mimo sukcesu zrezygnował z reform; doszło też do zbliżenia króla z magnatami

Zygmunt III

Kultura Europy w XVII wieku

 1. Pojęcia:

• barok
• empiryzm
• racjonalizm
• malarstwo iluzjonistyczne
• rokoko

2. Na czym polegał barok?

• dążność do oszołomienia oglądającego
• przepych, liczne zdobienia, ornamenty, złocenia
• w rzeźbie i malarstwie dążność do pokazania ruchu, emocji, dynamiki
• elementy odnoszące się do wiary i śmierci
• w malarstwie częste używanie mocnego światłocienia
• częsty symbolizm, alegoria
• monumentalizm w architekturze

3. Nauka:

• Powstanie Royal Society (Towarzystwa Królewskiego), w którym opracowana została tzw. metoda naukowa
• rozwój filozofii: racjonalizm i empiryzm

de la Tour: Adoracja pastuszków

de la Tour: Święty Józef

Vermeer: Dziewczyna z perłą

Vermeer: Mleczarka

Velazquez: Adoracja magów

Velazquez: Książę Baltasar Carlos

Ołtarz w klasztorze San Esteban w Salamance

Wnętrze poznańskiej Fary

Fontanna di Trevi

Bernini: Urban VIII