Społeczeństwo i gospodarka Rzeczypospolitej w XVI wieku

 1. Pojęcia:

• pańszczyzna
• folwark
• monopol propinacyjny
• burmistrz
• ława
• trzeci ordynek
• poddaństwo
• ludzie luźni
• partacz
• majstersztyk

2. Gospodarka Rzeczpospolitej w XVI wieku opierała się na eksporcie zboża na zachód Europy: spławiano je Wisłą (wcześniej jej dopływami) do Gdańska, gdzie sprzedawano je dalej (zazwyczaj trafiało do Rotterdamu. Wynikało to z tego, że ceny zboża na Zachodzie były dużo wyższe, niż w Polsce.

3. Wspomniany wyżej handel wiślany sprawiał, że szlachta średnia i magnaci tworzyć zaczęli ogromne folwarki, na których pracowali za darmo chłopi pańszczyźniani. Stworzyło to system folwarczno-pańszczyźniany, absolutnie dominujący w Rzeczpospolitej.

4. Miasta zdominowane były przez cechy rzemieślnicze, poza tymi, których dochód wynikał z uczestnictwa w handlu wiślanym. Szczególnie korzystał z tego Gdańsk, największe miasto Rzeczpospolitej. Gdańsk był w tym handlu pośrednikiem, więc jego znaczenie szybko rosło.

5. Z biegiem czasu pozycja miast (poza Gdańskiem) coraz bardziej słabła - podporządkowywała je sobie szlachta.

Gdańsk, barka ze zbożem dobija do portu

Reformacja i kontrreformacja w Rzeczypospolitej

 1. Pojęcia:

• arianie (bracia polscy)
• konfederacja warszawska
• unia brzeska
• bracia czescy
• dysydenci
• unici
• dyzunici
• ugoda sandomierska

2. Daty:

• 1570 - ugoda sandomierska
• 1573 - konfederacja warszawska
• 1596 - unia brzeska

3. Wyznania w Rzeczpospolitej XVI wieku:

   a) katolicyzm

   b) wyznania protestanckie:

• kalwinizm (północna Litwa, ziemia sandomierska, południowe Mazowsze w Polsce)
• luteranizm (Prusy Książęce, część Pomorza Gdańskiego, zachodnia i północna Wielkopolska, Inflanty)
• arianizm (Polska południowa)
• anabaptyzm
• bracia czescy

   c) inne wyznania i religie:

• judaizm (Żydzi)
• prawosławie
• Ormianie
• muzułmanie
• Karaimi

4. Działalność protestantów w Polsce:

• współpraca luteranów i kalwinistów doprowadziła do podpisania ugody sandomierskiej (nie objęto nią arian, do których miano wrogi stosunek)
• utworzenie przez arian akademii w Rakowie
• bracia czescy połączyli się z kalwinistami
• arianie promowali pacyfizm (niektórzy nosili drewniane szable) i krytykowali poddaństwo chłopów

5. Kontrreformacja katolików:

• unia brzeska: nieudana próba podporządkowania papieżowi cerkwi prawosławnej (podporządkowali się tylko unici)
• sprowadzenie jezuitów do Polski przez Stanisława Hozjusza, tworzenie kolegiów jezuickich i katolickiej Akademii Wileńskiej
• przełożenie Biblii na język polski przez Jakuba Wujka (też jezuitę)

6. Polska tolerancja religijna:

• zapoczątkował ją król Zygmunt August, który sam mówił, że "nie chce być królem ludzkich sumień"
• po jego śmierci szlachta postanowiła tolerancję zatwierdzić aktem prawnym, by nie zależała od woli panującego: stąd uchwalenie konfederacji warszawskiej
• trzeba też pamiętać, że mimo wszystko katolicyzm był wyznaniem panującym, nie prześladującym jednak mniejszości

Cerkiew prawosławna na Podkarpaciu (Chotyniec)

Biblia pińczowska, kalwiński przekład Biblii na język polski

Kultura starożytnej Grecji

 1. Pojęcia:

• filozofia
• stoicyzm
• epikureizm
• Akademia
• agon
• porządek dorycki
• porządek joński
• porządek koryncki
• Partenon
• Propyleje
• Erechtejon
• igrzyska olimpijskie
• gimnazjon
• dramat
• tragedia
• komedia

2. Myślę, że w przypadku tego tematu nie ma sensu rozdrabniać wiedzy podręcznikowej. Wymagać będę każdej postaci pojawiającej się w temacie wytłuszczonym drukiem.

Erechtejon z widocznymi kariatydami

Partenon

Przykład stylu czarnofigurowego

Przykład stylu czerwonofigurowego

Rekonstrukcja Zeusa Olimpijskiego dłuta Fidiasza

Doryforos (niosący włócznię), najsłynniejsza rzeźba Polikleta

Umierający Galowie, przykład rzeźby hellenistycznej

Podboje Aleksandra Macedońskiego

 1. Pojęcia:

   - wojna peloponeska
   - kultura hellenistyczna

2. Grecja przed Aleksandrem:
   - wojna peloponeska poważnie osłabiła Ateny i Spartę (doszło do niej przez rywalizację tych polis o przywództwo w Helladzie, trwała prawie 30 lat i wykrwawiła obie strony, formalnie wygrała ją Sparta)

   - osłabiona Sparta nie potrafiła utrzymać przywództwa nad Helladą - Persja znowu podporządkowała sobie Greków w Azji Mniejszej, a sama Sparta pokonana została przez Teby
   - wewnętrzne reformy Filipa II wzmocniły królestwo Macedonii na północy Hellady
   - siły macedońskie pokonały Greków w bitwie pod Cheroneą w 338 r. pne, od tej pory Hellada była podporządkowana Macedonii (z wyjątkiem mało już znaczącej Sparty)

   - Filip II chciał zaatakować następnie Persję (właściwie, to wysłał już tam nawet swą armię), ale zanim zdążył sam wziąć udział w tym ataku, został zamordowany; tron przejął jego syn Aleksander

3. Osiągnięcia Aleksandra Macedońskiego:
   - podbił całą Persję króla Dariusza III (bitwy pod Granikiem, pod Issos w 333 r. pne, pod Gaugamelą w 331 r. pne)
   - na podbitych terytoriach zakładał zasiedlane przez Greków miasta nazywane Aleksandriami
   - dzięki swej polityce mieszania kultur zapoczątkował kulturę hellenistyczną

4. Epoka hellenistyczna

   - po śmierci Aleksandra jego imperium podzielili między siebie jego wodzowie zwani diadochami (na przykład rody Antygonidów w Macedonii, Seleukidów w Syrii, Lagidów w Egipcie)

   - na terenach państw diadochów rozprzestrzeniła się kultura hellenistyczna, która powstała z domieszania do dominującej kultury greckiej elementów wschodnich (egipskich, perskich, syryjskich).

Macedońska falanga, uzbrojona w długie, 5-6 metrowe włócznie (sarisy)

Rozwój potęgi Macedonii za Filipa II, czarną kreską zaznaczone są tu granice jego państwa na początku jego panowania, czerwonym kolorem terytoria Macedonii w chwili jego śmierci (na niebiesko: niezależna Sparta)

Aleksander Wielki

Współczesna wizja Aleksandra (Collin Farell w filmie Olivera Stone`a)

Polityka międzynarodowa ostatnich Jagiellonów

 1. Pojęcia:

• Hołd pruski
• Dominium Maris Baltici
• Komisja Morska

2. Daty:

• 1525 - hołd pruski
• 1515 - zjazd wiedeński
• 1519 - początek ostatniej wojny z Zakonem
• 1563 - początek I wojny północnej
• 1570 - koniec I wojny północnej (pokój w Szczecinie)
• 1514 - bitwa pod Orszą

Panowanie Zygmunta I Starego

3. Wojny z Moskwą:

• Przyczyny: dążenie Wielkiego Księstwa Moskiewskiego do podporządkowania sobie ziem dawnej Rusi, konflikt o Smoleńsk (ta twierdza była istotna, gdyż leżała na jedynym dogodnym lądowym szlaku między Moskwą a centralną i zachodnią Europą)
• Przebieg: Moskwa opanowała wschodnie tereny Litwy razem ze Smoleńskiem, przed atakiem na resztę Litwy powstrzymała ją klęska w bitwie pod Orszą

4. Polityka dynastyczna Jagiellonów:

• Władysław II Jagiellończyk, brat Zygmunta Starego został królem Węgier i Czech
• Wywołało to konflikt z Habsburgami, którzy sprzymierzyli się z Krzyżakami i Moskwą
• konflikt rozwiązano poprzez kompromis zawarty na zjeździe wiedeńskim
• Jagiellonowie utracili ostatecznie Węgry i Czechy po miażdżącej klęsce poniesionej pod Mohaczem z rąk tureckich
• proszę o zwrócenie uwagi na drzewo genealogiczne na stronie 62 w podręczniku

5. Ostatnia wojna z Zakonem:

• wielki mistrz Zakonu Krzyżackiego Albrecht Hohenzollern odmówił złożenia hołdu lennego, co doprowadziło do wojny z Polską (po zjeździe wiedeńskim Krzyżacy utracili już poparcie Habsburgów)
• W 1525 wojna zakończyła się podpisaniem traktatu krakowskiego i hołdem pruskim
• Zakon Krzyżacki w Prusach rozwiązał się (zakonnicy przeszli na luteranizm), Albrecht został księciem nowego państwa: Prus Książęcych, które stały się polskim lennem (tzn były Polsce podporządkowane); owo nowe państwo zajmowało dokładnie te same pruskie ziemie, co wcześniej Zakon

6. Kontakty z Mołdawią:

• o Mołdawię (Hospodarstwo Mołdawskie) toczył się spór między Polską a Turcją
• władcy samej Mołdawii starali się lawirować między obiema potęgami, raz podporządkowując się Polakom, innym razem Turkom
• za panowania króla Jana Olbrachta (starszego brata Zygmunta Starego) polska interwencja w Mołdawii zakończyła się militarną katastrofą (stąd późniejsze powiedzenie: "za króla Olbrachta wyginęła szlachta", oczywiście przesadzone)
• ostatecznie Mołdawia znalazła się w tureckiej strefie wpływów

Panowanie Zygmunta II Augusta

7. Wojna o Inflanty:

• doszło do niej za panowania syna Zygmunta Starego, Zygmunta II Augusta
• Inflanty to kraina, która dziś należy do dwóch państw: Łotwy i Estonii; w XVI wieku zajęta była przez katolicki Zakon Kawalerów Mieczowych
• słabnący przywódca tego państwa, wielki mistrz Gotthard Kettler postanowił zrobić to samo, co wcześniej zrobił Albrecht Hohenzollern: przeszedł na luteranizm, zlikwidował Zakon i złożył hołd polskiemu królowi
• w zamian otrzymał część Inflant jako księstwo lenne o nazwie Kurlandia i Semigalia, reszta została wcielona do Polski i Litwy
• o Inflanty doszło do wojny między czterema państwami jednocześnie: Polską, Rosją, Danią i Szwecją (I wojna północna)
• w trakcie wojny Zygmunt August utworzył pierwszą w naszej historii flotę morską opartą o kaprów, czyli piratów (dokładniej: korsarzy) na usługach państwa polskiego (kierowała nią Komisja Morska)
• większość Inflant została ostatecznie przyłączona do Polski i Litwy, Rosja zajęła okolice Narwy i Dorpatu, Szwecja Estonię a Dania wyspę Ozylia

Podział Inflantów, czerwoną strzałką zaznaczyłem ziemie zajęte przez Polskę, czarną przez Rosję, żółtą przez Szwecję a niebieską przez Danię

Rekonstrukcja polskiego okrętu kaperskiego

Hołd pruski w wizji Jana Matejki, postać siedząca w złotej szacie to król Zygmunt Stary, klęczy przed nim w zbroi Albrecht Hohenzollern, nad nim znajduje się flaga Prus Książęcych (czarny orzeł na białym tle)

Demokracja szlachecka

 1. Pojęcia:

• demokracja szlachecka
• izba poselska
• senat
• przywiązanie do ziemi
• magnateria
• konstytucja
• szlachta średnia
• szlachta drobna
• szlachta zagrodowa
• gołota
• sejmik
• sejm walny
• sejm zwyczajny
• sejm nadzwyczajny
• elekcyjność tronu
• rokosz
• nobilitacja
• ruch egzekucyjny
• wojsko kwarciane
• królewszczyzny
• koronacja vivente rege

2. Najważniejsze etapy formowania się demokracji szlacheckiej:

• przywilej koszycki 1374, pierwszy z serii ważnych przywilejów szlacheckich (niemal zupełny brak podatków, obsadzanie urzędów wyłącznie Polakami)
• przywilej jedlneńsko - krakowski, który dał szlachcie nietykalność osobistą (1430)
• przywilej cerekwicko - nieszawski, który uzależnił zwołanie pospolitego ruszenia i uchwalenie podatków od woli szlachty (sejmików), 1454
• zwołanie pierwszego sejmu walnego w 1493
• przywilej mielnicki, który był próbą magnaterii przejęcia całej władzy w Rzeczpospolitej, dając ogromne uprawnienia senatowi (1501)
• konstytucja Nihil Novi, która dała pełną władzę ustawodawczą sejmowi walnemu (1505)
• powstanie ruchu egzekucyjnego (po wojnie kokoszej), który ograniczył potęgę magnatów i wywalczył wolną elekcję polskich monarchów

3. Struktura sejmu walnego (powiększa się po kliknięciu):

Sejm walny i jego trzy izby: król (w centrum), senat (siedzący wokół króla) i izba poselska (stojący)

Sejmik w kościele

Największe latyfundia magnackie

Wojny grecko-perskie

 1. Pojęcia:

• Nieśmiertelni
• triera
• hoplici
• falanga

2. Przyczyny wojen perskich:

• ekspansja Persji w Europie
• wsparcie Hellenów dla antyperskiego powstania Greków jońskich

3. Pierwsza wyprawa perska: nieudana ekspedycja Mardoniosa (Mardoniusza) zakończona katastrofą pod Atos. 

4. Druga inwazja: król Dariusz I wysłał swych wodzów Datysa i Artafernesa na podbój Sparty i Aten (które nie podporządkowały się jego emisariuszom). Efektem była klęska Persów w starciu z Ateńczykami Miltiadesa pod Maratonem w 490 pne. 

5. Po zakończeniu wojny z Dariuszem 31 poleis zawiązało Związek Helleński pod przywództwem Sparty. 

3. Trzecia inwazja perska: nowy władca perski Kserkses dowodzi początkowo osobiście:

• Bitwa pod Termopilami 480 pne, Grecy dowodzeni przez Leonidasa zostali pokonani po 3 dniach heroicznej obrony
• Bitwa morska pod Salaminą 480 pne, flota ateńska dowodzona przez Temistoklesa pokonała flotę perską; Kserkses wraca do Persji
• Bitwa pod Platejami 479 pne, armia grecka dowodzona przez Spartanina Pauzaniasza pokonała Persów dowodzonych przez Mardoniosa

Falanga

Bitwa pod Termopilami

Bitwa pod Salaminą

Atakująca triera

Hoplita