Cywilizacje Indii i Chin

1. Pojęcia:

• buddyzm
• konfucjonizm
• kasta
• braminizm
• hinduizm
• nirwana
• Wedy
• Ramajana
• terakotowa armia
• awatar
• reinkarnacja

2. Wybrane elementy starożytnej historii Indii:

• pierwsze cywilizacje nad Indusem: miasta Harappa, Mohendżo - daro
• podbój Indii przez Ariów w II tysiącleciu pne, narzucenie regionowi systemu kastowego, elementów religii i języka (sanskrytu)
• zjednoczenie Indii przez dynastię Maurjów, najwybitniejszym władcą Aśoka który nawrócił się na buddyzm

3. Hinduizm:

• główni bogowie: Brahma, Wisznu, Śiwa (Sziwa)
• wiara w wędrówkę dusz

4. Elementy historii Chin:

• zjednoczenie Chin przez pierwszego cesarza, Shi Huanghi (Szy Huang Ti) w 221 pne
• Pierwszy Cesarz zapoczątkował budowę Wielkiego Muru

5. Macie znać osiągnięcia kultury chińskiej i postacie: Buddy (Siddarthy Gautamy), Lao Cy (Laocjusza), Konfucjusza

Śiwa tańczący (Nataradźa)

Inne cywilizacje Bliskiego Wschodu

1. Pojęcia:

• Stary Testament
• monoteizm
• judaizm
• Indoeuropejczycy
• Tora
• zaratustryzm
• niewola babilońska
• diaspora
• mazdaizm
• Dekalog
• Arka Przymierza
• Gwiazda Dawida
• menora

2. Hetyci: macie znać ich umiejscowienie na mapie oraz nazwę stolicy: Hattusas

3. Fenicjanie:

• macie znać ich umiejscowienie na mapie
• osiągnięcia:

1. alfabet
2. barwienie tkanin purpurą
3. szkło

• macie też kojarzyć, że Fenicjanie tworzyli na wybrzeżach Morza Śródziemnego kolonie (najsłynniejsza: Kartagina)

4. Żydzi (Izraelici, Hebrajczycy):

• umiejscowienie na mapie Palestyny oraz królestw Izraela i Judy
• naród z pierwszą trwałą religią monoteistyczną na świecie: judaizmem (jedyny bóg o imieniu Jahwe)
• dzieje:

1. założycielem narodu wg Starego Testamentu był Abraham
2. po okresie niewoli w Egipcie do Palestyny wyprowadził ich Mojżesz, z którym związane jest też powstanie Dekalogu
3. w Palestynie przez kilkaset lat Żydzi podbijali miejscowe plemiona: Kananejczyków i Filistynów
4. podbój zakończył się za panowania króla Dawida który rządził w okolicach roku 1000 pne, doszło wtedy do ustanowienia Jerozolimy stolicą Izraela
5. panowanie syna Dawida, Salomona: budowa świątyni jerozolimskiej i szczyt świetności Izraela
6. po śmierci Salomona państwo podzieliło się na dwa królestwa: północny Izrael (stolica w Samarii) i południową Judę (stolica w Jerozolimie)
7. Izrael podbity został przez Asyrię w 722 pne
8. Juda podbita została przez Babilonię Nabuchodonozora II w 586 pne, rozpoczęła się wtedy niewola babilońska
9. Żydzi wyzwoleni zostali z niej przez króla Persów Cyrusa II Wielkiego w 538 pne, w Jerozolimie zbudowana została tak zwana Druga Świątynia

Gwiazda Dawida

Menora

Arka Przymierza

5. Persowie:

• umiejscowienie geograficzne
• macie kojarzyć podboje Cyrusa Wielkiego, Kambyzesa i Dariusza I Wielkiego

Cywilizacja Egiptu

1. Pojęcia:

• faraon
• mumifikacja
• pismo hieroglificzne
• pismo hieratyczne
• pismo demotyczne
• katarakta
• wezyr
• Księga Umarłych
• nom
• nomarcha
• monarchia despotyczna - typ monarchii, w którym całość władzy skupiona jest w rękach jednej osoby
• teokracja - ustrój, w którym władza należy do kasty kapłańskiej
• gospodarka aluwialna - gospodarka oparta na cyklicznych wylewach rzek

2. Położenie naturalne: macie znać dwupodział Egiptu oraz jego bogactwa maturalne (s. 33).

3. Najważniejsze fazy rozwoju cywilizacji egipskiej:

• Stare Państwo

1. Zjednoczenie Egiptu przez Narmera w okolicach 3000 p.n.e.
2. Despotyczna forma monarchii wyraziła się w budowie piramid (np. Dżoser, Cheops (Chufu), Chefren (Chafre), Mykerinos (Menkaure)), monumentalnych grobowców królewskich
3. Rosnąca rola monarchów i bunty ludowe doprowadziły do upadku Starego Państwa

• Średnie Państwo
• Nowe Państwo

1. Kryzys w związku z religijnymi reformami Amenhotepa IV (Echnatona) próbującego zastąpić dotychczasowy panteon bogów kultem tylko jednego: Atona
2. Szczyt świetności Egiptu za panowania faraonów Totmesa III i Ramzesa II, którzy toczyli ciężkie walki o panowanie w Syrii z silnym państwem Hetytów (najsłynniejszy moment: bitwa pod Kadesz 1285 p.n.e.)
3. Nowe Państwo zniszczone zostało przez najazdy "Ludów Morza" i Nubijczyków z południa

• W późniejszych okresach Egipt na przemian odzyskiwał niepodległość i ją tracił (na rzecz Asyrii, Persji, Macedończyków Aleksandra Wielkiego i ostatecznie Rzymian w 30 p.n.e.)

4. Macie znać podział społeczny Egiptu.

5. Macie znać wytłuszczonych w podręczniku bogów oraz podstawy ich poglądów na życie pozagrobowe.

6. Macie znać osiągnięcia cywilizacji egipskiej: pismo, architektura (piramidy, świątynia w Abu Simbel, Sfinks z Gizy), malarstwo (macie znać kanon przedstawiania postaci ludzkich), matematyka (szczególnie geometria) i medycyna (np. chirurgia).

Maska grobowa Tutanchamona

Faraon Chefren chroniony przez świętego sokoła (Horusa)

Faraon (Horemheb) przed boginią Hathor, za nim bóg Horus

Mezopotamia i jej dzieje

1. Pojęcia:

• politeizm
• pismo klinowe
• zikkurat
• Kodeks Hammurabiego
• prawo talionu

2. Podział geograficzny Mezopotamii:

• Sumer (południe), największe miasta: Ur, Uruk, Lagasz, Umma
• Akad (centrum): w późniejszym czasie powstało tu miasto Babilon i cała kraina zmieniła nazwę na Babilonia
• Asyria (północ), największe miasta: Aszur, Niniwa

3. Macie znać znaczenie Tygrysu i Eufratu dla regionu.

4. Cywilizacja Sumerów:

• czas rozwoju: IV - III tysiąclecie p.n.e.
• najważniejsze osiągnięcia: systemy irygacyjne, pismo klinowe (najstarsze pismo świata), koło, cegła (z mułu lub gliny), koło garncarskie, ceramika, systemy miast - państw (być może najstarsze na świecie), podstawy matematyki  (w systemie dwunastkowym i dziesiętnym), wytapianie brązu, początki literatury ("Epos o Gilgameszu")
• upadek: Sumerowie zostali podbici przez Akadów Sargona Wielkiego

5. Akadowie:

• Sargon Wielki stworzył pierwsze imperium Mezopotamii, zjednoczył ją całą, dotarł do Syrii i oparł granice o wybrzeża Morza Śródziemnego
• imperium upadło po jego śmierci

6. Pierwszy okres świetności Babilonu (państwo starobabilońskie):

• Babilon do świetności doszedł za panowania Hammurabiego (XVIII wiek p.n.e.)
• Hammurabi podbił całą Mezopotamię i narzucił jej swój kodeks prawny (macie znać jego ogólne zasady)
• po jego śmierci imperium starobabilońskie upada

7. Imperium asyryjskie:

• nieurodzajna Asyria staje się krajem zmilitaryzowanym, nastawionym na wojny zdobywcze
• szczyt potęgi przypada na VIII - VII wiek p.n.e., między innymi za panowania Asurbanipala (Aszurbanipala)
• Aszurbanipal tworzy największe imperium w dziejach Mezopotamii, w rękach Asyryjczyków prócz samego Międzyrzecza znalazła się Syria, Palestyna i Egipt
• armia asyryjska sukcesy odnosi dzięki szybkości przemieszczania się jej oddziałów, brutalnej polityce terroru (rzezie i masowe deportacje) oraz współpracy różnych rodzajów sił zbrojnych (piechota, łucznicy, rydwany, kawaleria, machiny oblężnicze)
• Aszurbanipal w Niniwie (stolicy) założył największą bibliotekę swoich czasów
• imperium asyryjskie upada w 614 p.n.e, gdy atakowane jest jednocześnie przez zbuntowany Babilon i plemiona Medów i Persów

8. Drugi okres świetności Babilonu (państwo nowobabilońskie lub chaldejskie):

• imperium babilońskie wyrosło na gruzach Asyrii, jej najwybitniejszemu władcy, Nabuchodonozorowi II, udało się podbić niemal wszystkie dawne asyryjskie prowincje poza Egiptem
• Babilon stał się największym miastem ówczesnego świata, z ogromnymi murami obronnymi (brama Isztar) i potężnym zikkuratem Etemanki
• państwo upadło po śmierci Nabuchodonozora II, gdy w 539 p.n.e. zostało podbite przez Persów Cyrusa Wielkiego

9. Religia: macie znać jej politeistyczny charakter oraz bogów, których imiona są wytłuszczone w podręczniku.

Typowy relief asyryjski, zwróćcie uwagę na charakterystyczną brodę i podkreślenie muskulatury

Gudea, jeden z najwybitniejszych władców sumeryjskich

Prehistoria

1. Pojęcia:

• rewolucja neolityczna
• paleolit
• neolit
• Żyzny Półksiężyc
• system irygacyjny
• kreacjonizm
• antropologia
• megality (budowle megalityczne)
• menhir - nieociosany, podłużny głaz wbity pionowo w ziemię
• dolmen - budowla megalityczna składająca się z kilku głazów pionowo wbitych w ziemię na których położono poziomo inny głaz
• krąg megalityczny (kromlech) - krąg zbudowany z wbitych pionowo w ziemię kamieni
• koczowniczy tryb życia
• paleolityczna Wenus

2. Ewolucja człowieka (podwaliny teorii stworzył Karol Darwin):

• australopitek
• homo erectus
• neandertalczyk
• homo sapiens

Macie znać: ogólny wygląd, czas pojawienia się na Ziemi, w przypadku australopiteków także miejsce oraz, w przypadku trzech pierwszych gatunków, najważniejsze ich osiągnięcia.

3. Periodyzacja prahistorii:

  * epoka kamienia:

• paleolit - dawniej zwany epoką kamienia łupanego, czas w którym hominidy pędziły koczowniczy tryb życia, skończył się około 8000 lat p.n.e.
• neolit - rozpoczęty rewolucją neolityczną, zakończenie epoki kamienia w której ludzie zaczęli przechodzić na osiadły tryb życia

  * epoka brązu

  * epoka żelaza

4. Rewolucja neolityczna:

• przyczyny:

1. ocieplenie klimatu po zakończeniu zlodowacenia
2. udomowienie zwierząt
3. opanowanie techniki uprawy roślin (początkowo w dolinach wielkich rzek)

• skutki:

1. powstanie pierwszych ośrodków miejskich (początki cywilizacji i skomplikowanych form społecznych)
2. specjalizacja pracy

5. Macie również znać przyczyny, dla których pierwsze cywilizacje powstawały w dolinach wielkich rzek.

Menhir

Dolmen

Kromlech

Żyzny Półksiężyc (tu w wersji bez Egiptu)

 

Przykłady paleolitycznych Wenus