Grecja po wojnach perskich

1. Pojęcia:

• hegemonia
• Związek Morski
• wyprawa "dziesięciu tysięcy"

2. Wojna peloponeska (431 - 404 pne):

• przyczyny:

              - rywalizacja o hegemonię nad Helladą między Związkiem Morskim (Atenami) a Związkiem Peloponeskim (Spartą)
              - próba wyjścia Potidai ze Związku Morskiego
              - zbliżenie się Korkyry do Aten (dotąd dominowały tam wpływy spartańskie)

• przebieg

              - wiele lat impasu, wyniszczenie Grecji przez zarazę (być może dżumę)
              - klęska Aten podczas wyprawy sycylijskiej po zdradzie Alkibiadesa
              - zniszczenie floty ateńskiej po bitwie pod Ajgospotamoj 405 pne 

• skutki:

              - klęska Aten, rozwiązanie Związku Morskiego, przejściowa likwidacja demokracji w mieście
              - przejściowa hegemonia Sparty nad Grecją
              - długofalowo, ten niszczący konflikt osłabił również Spartę i większość innych helleńskich poleis

3. Grecja po wojnie peloponeskiej:

• wojna koryncka: nowe walki między Spartą a Atenami wykorzystała Persja, która ponownie podporządkowała sobie Jonię
• upadek spartańskiej hegemonii: złamały ją Teby, gromiąc Spartę w bitwie pod Leuktrami w 371 pne 

Kultura antycznej Grecji

1. Pojęcia:

• liryka
• filozofia
• sofiści
• retoryka
• antropomorfizacja
• heros
• wyrocznia
• Akademia
• Liceum
• agon
• styl czarnofigurowy
• styl czerwonofigurowy
• porządek dorycki
• porządek joński
• porządek koryncki
• Partenon
• Propyleje
• Erechtejon
• kariatydy

2. Myślę, że w przypadku tego tematu nie ma sensu rozdrabniać wiedzy podręcznikowej. Wymagać będę każdej postaci pojawiającej się w temacie wytłuszczonym drukiem.

Erechtejon z widocznymi kariatydami

Partenon

Przykład stylu czarnofigurowego

Przykład stylu czerwonofigurowego

Rekonstrukcja Zeusa Olimpijskiego dłuta Fidiasza

Doryforos (niosący włócznię), najsłynniejsza rzeźba Polikleta

Wojny grecko-perskie

1. Pojęcia:

• Nieśmiertelni
• polemarcha
• triera
• hoplici
• falanga

2. Przyczyny wojen perskich:

• ekspansja Persji w Europie
• wsparcie Hellenów dla antyperskiego powstania Greków jońskich (499-494 pne)

3. Pierwsza wyprawa perska: nieudana ekspedycja Mardoniosa (Mardoniusza) zakończona katastrofą pod Atos (492 pne). 

4. Druga inwazja: król Dariusz I wysłał swych wodzów Datysa i Artafernesa na podbój Sparty i Aten (które nie podporządkowały się jego emisariuszom). Efektem była klęska Persów w starciu z Ateńczykami Miltiadesa pod Maratonem w 490 pne. 

5. Po zakończeniu wojny z Dariuszem 31 poleis zawiązało Związek Helleński pod przywództwem Sparty. 

3. Trzecia inwazja perska: nowy władca perski Kserkses dowodzi początkowo osobiście:

• Bitwa pod Termopilami 480 pne, Grecy dowodzeni przez Leonidasa zostali pokonani po 3 dniach heroicznej obrony
• Bitwa morska pod Salaminą 480 pne, flota ateńska dowodzona przez Temistoklesa pokonała flotę perską; Kserkses wraca do Persji
• Bitwa pod Platejami 479 pne, armia grecka dowodzona przez Spartanina Pauzaniasza pokonała Persów dowodzonych przez Mardoniosa
• Bitwa morska pod Mykale 479 pne, zwycięstwo greckie

4. Macie kojarzyć też postacie Hippiasza i Filippidesa. 

Falanga

Termopile

Salamina

Ateny

1. Pojęcia:

• Rada Pięciuset
• demokracja
• ostracyzm
• archont
• metojkowie
• eklezja
• retoryka
• strateg
• demagog
• strząśnięcie długów
• fyla
• trytia
• dokimazja
• Areopag

2. Ewolucja ustroju ateńskiego:

• monarchia (w wiekach ciemnych, mityczny król Tezeusz)
• od początku okresu archaicznego Ateny są już oligarchią z rządzącą arystokracją, dominują archontowie i Areopag
• wzrastająca rola uboższych obywateli prowadzi do reform Drakona (621 p.n.e.) i Solona (594/593 p.n.e.) (macie znać postanowienia reform Solona)
• w połowie VI wieku p.n.e. władzę tyrańską przejmuje Pizystrat i jego dwaj synowie, wzrost znaczenia biedniejszej ludności
• po obaleniu Pizystrata Klejstenes przeprowadza reformy, które wprowadziły w Atenach demokrację (508/507 p.n.e), macie dokładnie znać te reformy
• ostateczne ugruntowanie demokracji za czasów Efialtesa i Peryklesa: osłabienie Areopagu (w istocie stał się on tylko sądem odwoławczym w sprawach o morderstwo), wprowadzenie odpłatności za sprawowane urzędy, dopuszczenie trzeciej klasy majątkowej do urzędu archonta

3. Struktura społeczeństwa ateńskiego:

• obywatele (mężczyźni urodzeni w Atenach nie będący niewolnikami), od Solona podzieleni na cztery klasy majątkowe różniące się przywilejami, po wprowadzeniu demokracji niemal wszystkie różnice zostały zniesione
• metojkowie: wolni cudzoziemcy nie posiadający praw publicznych
• niewolnicy
• kobiety (podporządkowane woli mężczyzn)

Ostrakon, skorupka używana przy ostracyzmie (tu z imieniem Peryklesa, którego ostatecznie nigdy nie wygnano)

Mapa Attyki, zwracam uwagę na Salaminę (Salamis) i wioskę Maraton (Marathon) gdzie dojdzie do dwóch ważnych bitew podczas wojen perskich

Sparta

1. Pojęcia:

• spartiaci
• geruzja
• eforowie
• oligarchia
• heloci
• periojkowie
• apella
• symmachia
• Związek Peloponeski
• Wielka Rhetra

2. Elementy spartańskiego stylu życia (diaitii):

• totalna militaryzacja państwa (obawa przed rebelią helotów): dzieło Likurga
• selekcja dzieci po urodzeniu
• wychowanie spartańskie (agoge): skrajnie surowy system wychowawczy edukujący chłopców między 7 a 20 rokiem życia
• skoszarowanie mężczyzn między 20 a 30 rokiem życia
• przymus małżeński
• stosunkowo wysoki status społeczny kobiet
• wspólne posiłki mężczyzn (syssytie)
• promowanie skromności, męstwa, opanowania, braku chciwości
• terror wobec helotów
• słabe różnice majątkowe między spartiatami (uważali się za równych, homoioi)

3. Macie znać też kompetencje najważniejszych organów władzy w Sparcie (apelli, królów, eforów i geruzji).

Na czerwono terytorium Sparty; zwracam uwagę na podział na pierwotne terytorium (Lakonię) i tereny podbite (Messenię)

Hoplita spartański

Ćwicząca Spartanka, symbol wolności tamtejszych kobiet

Świat poleis

1. Pojęcia:

• oligarchia
• polis
• demokracja
• wielka kolonizacja
• agora
• Akropol
• arystokracja
• hoplici
• falanga
• tyran
• metropolia
• okres archaiczny
• ajsymneci

2. Okres archaiczny: VIII - VI w. p.n.e.: narodziny systemu polis, pojawienie się greckiego alfabetu, podstaw greckiej wojskowości (hoplici i falanga), system monetarny, Wielka Kolonizacja.

3. Najważniejsze kolonie greckie: Massalia, Syrakuzy, Tarent, Cyrene, Byzantion, Chersonez, Synopa, Olbia (lokalizacja na mapie, podręcznik str. 88).

4. Przyczyny kolonizacji:

• niedostatek ziem uprawnych
• poszukiwania nowych rynków zbytu
• spory wewnątrz polis (przegrana frakcja udawała się z misją kolonizacyjną)
• poszukiwania surowców

5. Przyczyny powstania poleis: przede wszystkim tak zwana "rewolucja hoplicka", czyli zdominowanie w epoce archaicznej armii helleńskich przez liczną ciężkozbrojną piechotę.

Hoplita (w tym przypadku spartański); tu uzbrojony w miecz, aczkolwiek podstawową bronią tych wojowników była włócznia

Hoplita uzbrojony bardziej klasycznie; obaj mają standardowe hełmy korynckie

Falanga, standardowy szyk bojowy hoplitów

Najstarsze dzieje Grecji

1. Pojęcia:

• kultura minojska
• kultura mykeńska
• Hellada
• Hellenowie
• "wieki ciemne"

2. Warunki naturalne Grecji: macie kojarzyć, jak górzystość i rozwinięta linia brzegowa wpłynęła na rozwój starożytnej Hellady.

3. Kultura minojska: 2000 - 1450 pne:

• ośrodek cywilizacji: Kreta; największe miasto: Knossos
• nazwa pochodzi od mitycznego króla Minosa
• podstawa potęgi: flota (handel i być może flota wojenna)
• system piśmienny: pismo linearne A
• upadek: zniszczenia wywołane eksplozją wulkanu Santoryn oraz późniejszy najazd Achajów

4. Kultura mykeńska: 1580 - 1200 pne:

• główne ośrodki: Mykeny, Tiryns
• cywilizacja miała charakter militarny, o czym świadczą ogromne fortyfikacje ("mury cyklopowe")
• król Agamemnon i inni bohaterowie "Iliady" pochodzą właśnie z epoki mykeńskiej
• system piśmienny: pismo linearne B
• upadek: najazd plemion Dorów i Jonów
• po upadku cywilizacji mykeńskiej w Grecji nastąpiły "wieki ciemne"

Lwia Brama w Mykenach