Europa Zachodnia w XVI wieku

1. Pojęcia:

• monarchia absolutna
• Wielka Armada
• Sacco di Roma
• landsknechci (lancknechci)

2. Wojny włoskie 1494-1559:

• wojny rozpoczęły się od próby zajęcia Królestwa Neapolu przez króla Francji Karola VIII (próby nieudanej)
• pierwsze dziesięciolecia wojen to dominacja Francji, kolejne koalicje tworzone przez Wenecję, papieża czy Habsburgów były rozbijane, największy triumf odniósł nowy francuski król Franciszek I, który rozbił siły szwajcarsko-włoskie w bitwie pod Marignano 1515, dzięki niej Francja zdominowała całą północ Włoch, jedynie Neapol pozostał przy Hiszpanii
• nowy cesarz rzymski i król Hiszpanii, Karol V (nad którego imperium "nigdy nie zachodziło słońce") pokonał Francuzów w bitwie pod Pawią 1525 (dokonał tego dzięki utworzonej przez Maksymiliana I (poprzedniego cesarza) formacji landsknechtów), sam Franciszek I dostał się do niewoli, bitwa ta oznaczała początek dominacji habsburskiej w wojnach włoskich
• próby zmiany układu sił podjęte przez papieża, który sprzymierzył się z Francuzami doprowadziły do zdobycia Rzymu przez cesarza i przeprowadzenia Sacco di Roma
• wojny zakończył pokój w Cateau - Cambresis w 1559, po którym Francja straciła całkowicie kontrolę nad Włochami którą przejęli Habsburgowie

3. Rywalizacja hiszpańsko - angielska:

• przyczyny: rywalizacja kolonialna, handlowa; konflikt religijny i dynastyczny (królowa Anglii Elżbieta I nie chciała poślubić króla Hiszpanii Filipa II); działalność angielskich korsarzy łupiących hiszpańskie floty handlowe
• wojna ostatecznie wybuchła w 1588, hiszpańska Wielka Armada została jednak zdziesiątkowana podczas rejsu, który okrążył całe Wyspy Brytyjskie (miała przeprowadzić desant, ale jej straty jej to uniemożliwiły), ta klęska oznaczała początek końca potęgi Hiszpanii

4. Macie znać też sposoby, poprzez które Habsburgowie rozwijali swoją potęgę i listę ich najważniejszych posiadłości:

• Austria
• korona Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego
• Hiszpania (z koloniami)
• Niderlandy
• Burgundia
• Węgry
• Czechy
• Neapol
• Sycylia
• Sardynia
• Mediolan

Posiadłości Habsburgów w roku abdykacji Karola V (1556)

Kontrreformacja i wojny religijne

1. Pojęcia:

• kontrreformacja
• sobór trydencki
• inkwizycja
• indeks ksiąg zakazanych
• noc św. Bartłomieja
• Edykt nantejski
• wojna trzech Henryków
• gezowie
• jezuici

2. Reformy soboru trydenckiego (1545-1563):

• wzmocnienie pozycji papieskiej
• uznanie protestantów za heretyków
• utworzenie Indeksu ksiąg zakazanych
• jednolita liturgia mszy świętej
• zmuszenie biskupów do regularnych inspekcji diecezjalnych
• zakaz łączenie biskupstw przez jedną osobę
• organizowanie seminariów duchownych
• tworzenie ksiąg metrykalnych

3. Inne działania kontrreformacyjne:

• odnowienie inkwizycji
• utworzenie jezuitów przez św. Ignacego Loyolę w 1540, zakonu bezwzględnie wiernego papieżowi, tworzącemu misje oraz szkoły katolickie (kolegia)

4. Wojny religijne we Francji 1562-1594:

• przywódcy katolików: królowa Katarzyna Medycejska, Henryk Gwizjusz, Henryk III
• przywódcy hugenotów: Henryk Burbon (z Nawarry)
• początek: rzeź hugenotów w Wassy
• szczytowy okres zapoczątkowała masakra w nocy św. Bartłomieja (1572), po której rozpoczęła się "wojna trzech Henryków"
• po śmierci przeciwników, królem Francji został Henryk z Nawarry jako Henryk IV, zapoczątkowując panowanie dynastii Burbonów
• epilogiem do wojen było ogłoszenie w 1598 tolerancyjnego edyktu nantejskiego

5. Wojny w Niderlandach:

• Niderlandy należały do hiszpańskich Habsburgów, ich katolickie represje (rzeź Antwerpii) wywołały powstanie protestantów na czele którego stanął Wilhelm Orański
• efekt wojen: Hiszpania straciła północne Niderlandy, południowe (katolickie) pozostały przy niej (dzisiejsza Belgia)

Reformacja i jej skutki

1.Pojęcia:

• reformacja
• luteranizm (wyznanie ewangelicko - augsburskie)
• kalwinizm (wyznanie ewangelicko - reformowane)
• anglikanizm
• protestanci
• wojna chłopska
• hugenoci
• nepotyzm
• symonia
• kondotierzy
• nauka o predestynacji
• Akt supremacji

2. Przyczyny reformacji:

• symonia
• nepotyzm
• nikolaizm
• niemoralne prowadzenie się kleru
• angażowanie się hierarchów w politykę
• rozluźnienie dyscypliny w niektórych zakonach
• sprzedaż odpustów
• przywiązanie kleru do majątku

3. Rozwój reformacji:

• ogłoszenie 95 tez przez Marcina Lutra w 1517 po pojawieniu się tam Jana Tetzla
• wojna chłopska w Niemczech wywołana przez Thomasa Munzera w 1525, krwawo stłumiona przez katolickie rycerstwo; w tym samym roku luteranizm przyjmują Prusy Książęce Albrechta Hohenzollerna
• protest zwolenników Lutra na sejmie Rzeszy w Spirze, geneza nazwy "protestanci" 1529
• śmierć Ulricha Zwinglego podczas wojny domowej w Szwajcarii w 1531
• 1534, Akt supremacji w Anglii, Henryk VIII ostatecznie zrywa z kościołem katolickim i zapoczątkowuje kościół anglikański po tym, gdy papież nie zgodził się na jego rozwód z Katarzyną Aragońską
• początek działalności Jana Kalwina w 1536
• po dwóch nierozstrzygniętych wojnach szmalkaldzkich sejm w Augsburgu przyjmuje pokój religijny na zasadzie "czyja władza, tego wyznanie/religia" (cuius regio, eius religio) w 1555
• przyjęcie luteranizmu w Inflantach w 1561 (Gotthard Kettler)

4. Macie znać też podstawy doktryny luteranizmu, kalwinizmu i anglikanizmu oraz postać Filipa Melanchtona.

Kultura renesansu

1. Pojęcia:

• renesans
• humanizm
• teoria heliocentryczna
• mecenat
• człowiek renesansu
• manieryzm
• światłocień
• makiawelizm
• attyka
• arkady
• fresk

2. Przyczyny narodzin renesansu we Włoszech:

• bliskość pozostałości po cywilizacji antycznej
• ucieczka do Włoch myślicieli z upadającego właśnie Bizancjum
• awans społeczny bogacącego się na handlu patrycjatu miast włoskich; ci potężni handlowi potentaci zaczęli inwestować w sztukę by zyskać prestiż (dobrym przykładem jest rodzina Medyceuszy we Florencji, najważniejszym z nich był Wawrzyniec Wspaniały)
• rozbicie polityczne na wiele małych państewek też stymulowało między nimi rywalizację na polu kulturowym

3. Znaczenie wynalazku ruchomej czcionki i prasy drukarskiej (Jan Gutenberg, ok. 1450):

• przyspieszenie produkcji książek prowadziło do potanienia tekstu pisanego
• potanienie książek wywołało spadek analfabetyzmu
• gwałtowny rozwój literatury humanistycznej: Erazm z Rotterdamu, Niccolo Machiavelli, Thomas More, Jean Bodin, Dante Alighieri, Giovanni Boccaccio, Francesco Petrarka, William Szekspir (Shakespeare), Mikołaj Kopernik, Galileusz, Giorgio Vasari, Miguel Cervantes, Łukasz Górnicki

4. Najważniejsi artyści renesansu:

• Leonardo da Vinci (Dama z łasiczką, Mona Lisa, Ostatnia wieczerza)
• Michał Anioł Buonarotti (freski w kaplicy sykstyńskiej, Dawid, Pieta, Mojżesz)
• Rafael Santi (Madonna sykstyńska, Szkoła ateńska)
• Albrecht Durer (Autoportret)
• Donatello (Dawid)
• Filippo Bruneleschi (kościół Santa Maria del Fiore)
• Donato Bramante (bazylika świętego Piotra)
• Pieter Bruegel Starszy (Pejzaż z upadkiem Ikara, Wieża Babel, Chłopskie wesele)
• Hans Holbein (Portret Erazma z Rotterdamu)
• Sandro Botticelli (Narodziny Wenus)

Erazm z Rotterdamu, Holbein

Sąd Ostateczny, fragment fresków z kaplicy sykstyńskiej, Michał Anioł

Dawid, Michał Anioł

Pieta, Michał Anioł

Mojżesz, Michał Anioł

Madonna Sykstyńska, Rafael

Szkoła ateńska, Rafael

Autoportret, Durer

Upadek Ikara, Bruegel Starszy

Wieża Babel, Bruegel Starszy

Chłopskie wesele, Bruegel Starszy

Narodziny Wenus, Botticelli

 

 

5. Architektura renesansu:



 

• nawiązania do antyku
• oszczędność zdobień
• arkady
• attyki na kamienicach
• krużganki
• kwadratowe okna i portale
• przewaga linii poziomej nad pionową
• kopuły
• pilastry (pogrubienia ściany w kształcie kolumny)
• loggie
• tynk naśladujący marmur

 

 



Europa w okresie wielkich odkryć

1. Pojęcia:

• kapitalizm
• pańszczyzna
• weksel
• giełda
• inflacja ("rewolucja cen")
• dualizm gospodarki europejskiej
• system nakładczy
• grodzenie

2. Rozwój gospodarczy Europy Zachodniej:

• inflacja wywołana napływem kruszców z Nowego Świata
• powstawanie kapitalizmu
• grodzenie w Anglii
• rozwój systemów nakładczych
• rozwój systemów bankowych (Fuggerowie!)
• powstanie Kompanii Handlowych operujących wekslami (przodek banknotów), macie znać ich przykłady i sposób działania
• szybki rozwój miast (wiele przekroczyło 100000 mieszkańców, Londyn doszedł do 200000)

3. Rozwój gospodarczy Europy Wschodniej:

• refeudalizacja, czyli powrót do stosunków feudalnych
• dominacja rolnictwa
• przywiązanie chłopa do ziemi i obciążenie go zwiększającą się pańszczyzną
• główne dochody: eksport zboża

Ekspansja kolonialna

1. Pojęcia:

• konkwistador
• korsarz
• traktat w Tordesillas (z datą)
• układ w Saragossie

2. Przyczyny sukcesów konkwistadorów:

• przewaga techniczna (muszkiety, metalowe zbroje)
• konnica (konie były nieznane Indianom)
• niszcząca epidemia ospy (zmarło na nią być może nawet 90% miejscowej populacji)
• wykorzystywanie sporów między różnymi narodami indiańskimi
• kwestie religijne (wzięcie Hiszpanów za wysłanników Quetzalcoatla)

3. Inwazja Hernana Cortesa na państwo Azteków 1519-21:

• zajęcie bez walki Tenochtitlan i wzięcie do niewoli Montezumy II, króla Azteków
• powstanie azteckie wyparło konkwistadorów z Tenochtitlan, Montezuma ginie
• przy pomocy innych Indian (Tlaxcalan) Cortes ponownie zdobył stolicę Azteków, następnie ją zniszczył

4. Inwazja Francisca Pizarra na państwo Inków 1530-33:

• Inkowie byli osłabieni krwawą wojną domową
• Pizarro w pierwszym starciu pojmał króla Inków Atahualpę, po zebraniu za niego okupu Hiszpanie go zamordowali

Macie znać podział terytorialny kolonii w Ameryce.

Wielkie odkrycia geograficzne

1. Pojęcia:

• karawela
• Nowy Świat
• handel lewantyński
• kwadrant
• astrolabium

2. Przyczyny odkryć:

• zablokowanie przez Turcję handlu lewantyńskiego
• poszukiwanie nowej drogi do Indii
• poszukiwanie nowych źródeł złota i srebra
• postęp techniczny, który umożliwił wyprawy pełnomorskie (karawele, astrolabium)

3. Macie znać trasy następujących wypraw:

• wyprawa Bartłomieja Diaza, który w 1487 odkrył Przylądek Dobrej Nadziei
• I wyprawa Krzysztofa Kolumba, który w 1492 odkrył Amerykę (macie też wiedzieć, że Kolumb popłynął do Ameryki jeszcze trzykrotnie)
• wyprawa Vasco da Gamy, który w 1498 dopłynął do Indii
• wyprawa Ferdynanda Magellana i Sebastiana El Cano, która w latach 1519-22 opłynęła świat
• wyprawa Pedro Cabrala, który w 1500 roku dopłynął do Brazylii

4. Poza tym, macie znać następujące postacie: Henryk Żeglarz, Amerigo Vespucci, Izabela Kastylijska, Ferdynand Aragoński, Toscanelli, Giovanni Caboto (John Cabot), Juan de la Cosa, Alonso de Hojeda (de Ojeda)

Cywilizacje pozaeropejskie

1. Pojęcia:

• ludy półosiadłe
• okres prekolumbijski
• nomadzi
• Mezoameryka
• siogun (szogun)
• animizm

2. Cywilizacja Majów:

• położenie: półwysep Jukatan i okolice
• rozwój: III - X wiek n.e.
• główne miasta: Tikal, Palenque, Chichen Itza, Uxmal, Mayapan
• osiągnięcia do zapamiętania: astronomia, pismo obrazkowe, kalendarz, architektura (macie umieć rozpoznawać ich świątynie)

Pismo Majów

3. Cywilizacja Azteków:

• położenie: środkowy i południowy Meksyk
• rozwój: XV - XVI wiek n.e.
• główne miasta: Tenochtitlan (ogromne miasto zbudowane na jeziorze Texcoco)
• religia: politeizm, bogowie wymagający ofiar z ludzi (jeńców wojennych), główny bóg panteonu to Huitzilopochtli, bóg słońca i wojny, istniał też bóg który ofiar nie wymagał, według mitologii wygnany za Atlantyk przez pozostałych bogów: Quetzalcoatl (Pierzasty Wąż)
• osiągnięcia: irygacja, rozwinięte rolnictwo (oparte na kukurydzy), architektura

Tenochtitlan

Składanie ofiar

4. Cywilizacja Inków:

• położenie: Peru, północne Chile, Ekwador
• rozwój: XV - XVI wiek n.e.
• główne miasta: Cuzco (stolica), Machu Picchu
• osiągnięcia: doskonałe drogi, chirurgia, pismo węzełkowe (kipu)

Przykład kipu, pisma węzełkowego

5. Inne cywilizacje Ameryki: Olmekowie (najstarsza cywilizacja Mezoameryki), Teotihuacan (wielkie miasto w południowym Meksyku), Toltekowie (zdominowali cywilizację Majów po jej upadku)

6. Chiny:

• panowanie dynastii Ming: wyparcie Mongołów z Chin, upadek w XVII wieku
• od XVII wieku w Chinach panowanie dynastii mandżurskiej

7. Japonia:

• do XVI wieku rozbita na wiele państw formalnie uznających władzę cesarza
• W XVI wieku Toyotomi Hideyoshi jednoczy Japonię
• na początku XVII wieku kontrolę nad państwem uzyskał następca Hideyoshiego, Iyeasu Tokugawa który przybrał tytuł sioguna, jego ród rządzić będzie Japonią aż do XIX wieku

8. Indie: od XVI wieku istniało tam państwo Wielkich Mogołów założone przez Babera (Babara).

9. Afryka: macie znać usytuowanie geograficzne państw: Etiopii, Songhaj, Mali.